Begin deze week bereikte Dirk Groot, beter bekend als de Zwerfinator, een indrukwekkende mijlpaal: hij voerde voor de 1000e keer veldonderzoek uit naar drankverpakkingen in het zwerfafval. Sinds de start op 3 januari 2017 legde hij 5237 kilometer af in 73 verschillende steden en dorpen, waarbij hij in totaal 142.281 drankverpakkingen opraapte en registreerde. Het ging om:
- 91.184 blikjes
- 26.667 plastic flesjes
- 9.445 drankkartons
- 7.598 drinkzakken
- 7.393 glazen flessen
Veel mensen verklaren hem voor gek, maar Groot weet precies wat hij doet — en vooral waarom.
Van frustratie naar veldwerk
Het begon in het najaar van 2016, toen Groot zich ergerde aan de gebrekkige kwaliteit van bestaande zwerfafvalonderzoeken. Die waren vaak gebaseerd op visuele schattingen en oppervlakkige beoordelingen. Om daar verandering in te brengen, begon hij zelf systematisch zwerfafval te registreren in zijn woonplaats Purmerend.
Hij fotografeerde elk stuk zwerfafval dat hij opraapte, labelde de beelden handmatig met gegevens als soort, grondstof, inhoud en merk, en woog en mat het volume van de verschillende categorieën. Zo ontdekte hij dat drankverpakkingen, hoewel ze in aantal niet dominant waren, toch 33% van het gewicht en circa 40% van het volume van het zwerfafval voor hun rekening namen.
Gemiddeld vond hij 45 drankverpakkingen per kilometer. Dat riep de vraag op: hoe zit dat in andere gemeenten?
Nationale vergelijkingen
Groot breidde zijn onderzoek uit naar andere steden en dorpen. Door nauwkeurig zijn routes en vondsten bij te houden, kon hij berekenen hoeveel drankverpakkingen er gemiddeld per kilometer op straat lagen.
De verschillen waren fors: in kleinere plaatsen lag minder zwerfafval dan in grote steden als Amsterdam of Rotterdam. Maar omdat hij overal op vergelijkbare wijze werkte, kon hij in 2017 toch een landelijk gemiddelde vaststellen van 35,6 drankverpakkingen per kilometer.
De weg naar statiegeld
In 2018 kreeg het bedrijfsleven van staatssecretaris Stientje van Veldhoven de opdracht om het aantal plastic flesjes in het zwerfafval binnen twee jaar met 70% te verminderen. De aanleiding was een motie van de Plastic Soup Surfer. Als het doel niet gehaald zou worden, zou statiegeld op plastic flesjes worden ingevoerd.
Groot zag in zijn metingen dat het aantal flesjes niet afnam. Rijkswaterstaat vroeg hem daarom om zijn data te delen, als onafhankelijke tweede bron naast hun eigen metingen. Sinds 2019 worden zijn cijfers opgenomen in de halfjaarlijkse rapportage aan de staatssecretaris.
Het bedrijfsleven faalde in het terugdringen van het zwerfafval. Ondanks campagnes, proefprojecten en beloften, steeg het aantal plastic flesjes zelfs licht. Daarom werd in juli 2021 statiegeld op plastic flesjes ingevoerd. Voor blikjes volgde in april 2023 dezelfde stap, nadat ook daar de zelfregulering geen resultaat opleverde.
Wat heeft het opgeleverd?
Sinds de invoering van statiegeld is het aantal gevonden verpakkingen fors gedaald:
- Blikjes: -81%
- Plastic flesjes met statiegeldplicht: -81%
- Alle plastic flesjes samen: -72%
- Plastic flesjes met vruchtensap (vrijwillig statiegeld): -55%
- Plastic flesjes met zuivel: +31%
Vooral die laatste categorie is opvallend: zuivelflesjes vallen buiten de statiegeldregeling, terwijl Groot er juist steeds meer aantreft. In Duitsland is statiegeld op deze verpakkingen wél verplicht. Groot vindt het onbegrijpelijk dat Nederland hierin achterblijft.
Onbedoelde effecten
Er zijn ook ongewenste neveneffecten. Zo nam het aantal drankkartons met 19% toe, vooral doordat een aantal bedrijven overstapte van plastic flesjes naar middelgrote kartons zonder statiegeldplicht. Groot vindt inmiddels drie keer zoveel van deze drankkartons als voorheen.
Een ander opvallend fenomeen is de explosieve groei van drinkzakken, die met 88% toenamen. Samen met de Plastic Soup Surfer voerde hij hierover campagne onder de noemer Operatie #Zuigzak. De bijbehorende rapportage verschijnt binnenkort.
Voor meer gedetailleerde informatie, zie dit recent verschenen rapport over de drankverpakkingen in het zwerfafval.
Waarom hij blijft doorgaan
Voor Groot is het werk nog lang niet klaar. Hij vindt dat het overheidsbeleid gebaseerd is op te globale data. Er wordt bijvoorbeeld niet gekeken naar:
- De inhoud of grootte van de verpakkingen
- De fysieke staat (plat, beschadigd) van blikjes en flesjes
- Het ontbreken van etiketten, waardoor statiegeld niet geïnd kan worden
Dat laatste is volgens Groot zelfs in strijd met de wet. Hij diende hierover een handhavingsverzoek in bij de Inspectie Leefomgeving en Transport. Hoewel dit verzoek werd afgewezen, is hij inmiddels een bezwaarprocedure gestart.
De toekomst van afvalonderzoek
Groot blijft zich inzetten voor betere data. Daarbij wil hij ook technologie inzetten: met behulp van AI heeft hij een systeem ontwikkeld dat zwerfafval op foto’s automatisch herkent en categoriseert. Met meer dan een miljoen foto’s als trainingsmateriaal kan dit systeem snel en efficiënt gegevens verzamelen — een enorme tijdwinst ten opzichte van het jarenlang handmatig labelen.
“Ik wil dat de overheid betere informatie gebruikt om beleid op te baseren. En ik help daar graag aan mee,” aldus Groot.
Steun de Zwerfinator foundation
Zwerfinator doet het grootste deel van zijn onderzoeken op eigen initiatief en vrijwillig. Mocht u hem willen steunen, dat kan middels een donatie aan de Zwerfinator Foundation (ANBI) via deze link.
Voor meer informatie, neem contact op met:
Dirk Groot 📧 info@zwerfinator.nl 📞 06-81503456 🌐 www.zwerfinator.nl