Doppen moeten verplicht vastzitten aan flessen, om te voorkomen dat in het milieu belanden. Maar etiketten van statiegeldflessen mogen gewoon makkelijk loslaten, ook al zorgt dat ervoor dat flessen niet meer kunnen worden ingeleverd en daardoor in het milieu blijven liggen. Dat is de conclusie en het teleurstellende resultaat van het handhavingsverzoek dat Zwerfinator deed bij de ILT omtrent te snel loslatende statiegeldetiketten
Statiegeld werkt. Tot het etiket verdwijnt.
Eind 2024 diende Zwerfinator een handhavingsverzoek in bij de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) om maatregelen te treffen tegen de fabrikanten die statiegeldflesjes op de markt zetten waarvan de etiketten snel loslaten.
Statiegeld helpt enorm goed tegen zwerfafval, het aantal plastic flesjes met statiegeldplicht nam met zo’n 80% af. Er worden er veel minder op straat gegooid en de flesjes die wel op straat worden gegooid worden snel weer opgeraapt door anderen.
Tenminste, als ze nog ingeleverd kunnen worden. En daarvoor is een etiket nodig, want daarop staat de barcode die gescand wordt zodat duidelijk is dat het inderdaad een statiegeldflesje betreft. Maar dan moet het etiket er nog wel op zitten. Da’s logisch.
Zwerfinator zag in zijn onderzoeken dat slechts een kwart van alle statiegeldflesjes die hij vond nog ingeleverd kon worden. Van de overige statiegeldflesjes was de helft te beschadigd en de andere helft had gewoon geen etiket meer.
Statiegeldmarkering moet onuitwisbaar op de fles staan
Hij kaartte dit aan bij een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer in april 2022 en in juli 2023 werden er naar aanleiding van zijn onderzoeken Kamervragen over gesteld. De kern hiervan was dat er in de wet staat dat de statiegeldmarkering onuitwisbaar op de fles moet zijn aangebracht. En als een etiket snel loslaat wordt in de ogen van de Zwerfinator deze wetgeving overtreden. De staatssecretaris erkende dat er etiketten zijn die snel loslaten en bevestigde dat de wet voorschrijft dat de statiegeldmarkering onuitwisbaar op de fles moet zijn aangebracht. Voor de handhaving werd verwezen naar de ILT.
Het handhavingsverzoek
Zwerfinator zocht contact met de ILT, die zei er wat aan te gaan doen. Zwerfinator voorzag de ILT van informatie, maar daarna bleef het lang stil. Daarom besloot Zwerfinator een handhavingsverzoek in te dienen, gericht op de drie bedrijven waarvan Zwerfinator de meeste flesjes zonder etiket vond en waarvan hij veel losse etiketten vond: Spadel, Coca Cola en Dalphin. Dit na overleg met en in samenwerking met het Leiden Advocacy Project on Plastic van Esther Kentin van de Universiteit van Leiden.
Het handhavingsverzoek werd uitgebreid ondersteund met cijfers uit de onderzoeken van de Zwerfinator. Niet alleen over de flesjes zonder etiketten, maar over álle flesjes die hij vond. Datum, tijdstip, merk, geolocatie, met etiket, zonder etiket, beschadigd, niet beschadigd, niks ontbrak. Hij leverde ook data op over de etiketten die hij los vond. En zelfs een beschrijving van de soorten etiketten die niet snel loslaten. Die bestaan gewoon. Sterker nog, Coca Cola gebruikt die goede etiketten ook voor een aantal van haar merken.
Het was allemaal zo klaar als een klontje voor de Zwerfinator, maar daar zat hij toch even helemaal mis.
Verwarring van begrippen
Het handhavingsverzoek ging over zwerfafval, maar er werd door de ILT al snel verwezen naar de inzamelcijfers. Dat is gewoon een ander verhaal. Er is een overlap, maar inzameling, recycling en zwerfafval zijn andere grootheden die een andere aanpak en beoordeling vergen. Het handhavingsverzoek werd afgewezen en Zwerfinator tekende bezwaar aan. Er volgde een hoorzitting, waarbij Spadel en Coca Cola ook aanwezig waren. Er werden allerlei wetgevingen over etikettering aangevoerd en ook was de recyclebaarheid van de etiketten opeens een issue. Etiketten die te goed vastzaten op de fles zouden de recyclebaarheid verminderen. Een gelegenheidsargument wat de Zwerfinator betreft. Als dat inderdaad een issue was, dan waren daar al lang maatregelen tegen genomen.
“Normaal gebruik” volgens de ILT
Het belangrijkste argument voor de ILT om uiteindelijk niet te gaan handhaven was het begrip: “normaal gebruik”. Er wordt gesteld dat de etiketten bij normaal gebruik niet loslaten. Het handhavingsverzoek van de Zwerfinator ging er over dat de etiketten loslaten als ze eenmaal zwerfafval zijn geworden. Het feit dat plastic flesjes op straat worden gegooid wordt door de ILT bestempeld als “niet normaal gebruik” en daardoor is de fabrikant niet meer verantwoordelijk voor wat er in die situatie met het etiket gebeurt volgens de ILT.
Zwerfinator liet zien dat de betreffende etiketten ook tijdens normaal gebruik gewoon loslaten, vooral de etiketten van Spa, maar dat overtuigde de ILT niet. Er werd door één van de gedaagde partijen zelfs aangevoerd dat de statiegeldmarkering op de etiketten niet uitgegumd kan worden. Maar, u zult het wel niet verbazingwekkend vinden, Zwerfinator deed wat testjes en daaruit bleek dat zelfs dat kan bij bepaalde etiketten.
“Normaal gebruik” in de realiteit
Volgens de Zwerfinator is de gedachtegang van de ILT hier niet in lijn met de doelstellingen van statiegeld en andere maatregelen tegen plastic vervuiling . Statiegeld is er namelijk vooral gekomen om de gevolgen van het “niet normale gedrag” van mensen te bestrijden. Wetgeving rond etikettering waaraan wordt verwezen gaat over het informeren van mensen voor en tijdens gebruik van een verpakking en de inhoud ervan. Statiegeld gaat over het sturen van gedrag en het herstellen van de gevolgen van dat gedrag na het gebruik. Dat betekent in de ogen van de Zwerfinator dat het etiket dan ook volledig effectief en beschikbaar moet zijn, ook als het zwerfafval is geworden.
De Crux
Het gedrag waardoor zwerfafval ontstaat is helaas wel “normaal gedrag”. Het komt namelijk heel vaak voor. Dat het geen sociaal geaccepteerd gedrag is verandert daar niks aan. Er is een groep mensen die bewust zwerfafval veroorzaakt en er is een groep mensen die niet bewust zwerfafval veroorzaakt. Dit kunnen we maar zeer beperkt beïnvloeden met allerlei bewustwordingscampagnes.
“Normaal gebruik” volgens de EU
Omdat “normaal gedrag” in de praktijk iets anders is dan gewenst gedrag is er sinds juli 2021 in de EU een verbod op eenmalige artikelen als plastic rietjes, plastic bestek, plastic borden en plastic wattenstaafjes. Die maatregel is zeer succesvol, deze zijn nauwelijks nog te vinden in het zwerfaval. Als de EU net als de ILT had geredeneerd dat deze niet in de natuur terechtkomen bij “normaal gedrag” (en daarmee basta!) dan was er niks veranderd. Dan vonden we al dat plastic nu nog overal op straat, in de natuur, op de stranden, in de zee. Met alle kwalijke gevolgen van dien.
De dop moet vastzitten, maar het etiket niet
En om een nog treffendere vergelijking te maken: sinds juli 2024 moeten doppen verplicht vast blijven zitten aan plastic flessen en drankkartons. Dat is een maatregel van de EU. Sindsdien vindt Zwerfinator ook steeds minder doppen. Maar de etiketten van de statiegeldflesjes? Die mogen kennelijk gewoon loslaten.
De EU zegt: dit gedrag bestaat, dus zorgen we dat de gevolgen geminimaliseerd worden. De ILT zegt: dit gedrag hoort niet, dus het hoeft niet opgelost te worden.
Zwerfinator vindt er wat van.
Verder naar de rechter en Raad van State?
We hadden nog verder kunnen gaan door naar de rechter te gaan en uiteindelijk naar de Raad van State. Maar daar zag Zwerfinator geen heil in. Er zouden alleen nog maar meer wetten, argumenten en dure advocatenkantoren bij worden gehaald. En dat zou Zwerfinator toch uiteindelijk verliezen. Heeft hij gewoon niet genoeg tijd en geld voor. Helaas Pindakaas. Choose your battles.
Van te voren was het idee om bij afwijzing van het handhavingsverzoek terug te gaan naar de Tweede Kamer om de wetgeving zo aan te passen dat het wel kan worden afgedwongen dat de etiketten aan de fles blijven vastzitten. Dat kan, maar kost ook veel tijd en moeite. En daarmee wordt ook het probleem van de platte plastic flesjes en blikjes die niet worden ingenomen en daardoor op straat blijven liggen niet opgelost. En dat is een nog groter probleem dan de te snel loslatende etiketten.
Wat nu dan?
Maar hier stopt Zwerfinator natuurlijk niet. Hij heeft een nieuw plan, waarmee het probleem van de flesjes zonder etiket, maar ook dat van de platte plastic flesjes en blikjes effectief kan worden aangepakt. Daarvoor moet hij ook naar de Tweede Kamer, maar dat doet hij met plezier. Daarover binnenkort meer. Dus, zoals Zwerfinator wel vaker zegt: Stay Tuned!
Anyway: Dit probleem wordt niet opgelost zolang we blijven doen alsof het niet bestaat. Als we willen dat statiegeld werkt zoals bedoeld en volledig effectief wordt, dan moet het systeem ook werken in de werkelijkheid — niet alleen bij “normaal gebruik”.
PS: Wilt u de Zwerfinator financieel steunen? Dat kan via een donatie aan de Zwerfinator Foundation (ANBI) via deze link.