Op 1 juli is het vijf jaar geleden dat statiegeld op kleine plastic flesjes werd ingevoerd en het is al weer meer dan drie jaar geleden dat statiegeld op blikjes werd ingevoerd. Sindsdien is de hoeveelheid blikjes en plastic flesjes in de zwerfafvalonderzoeken van de Zwerfinator met 80% gedaald. Het verminderen van zwerfafval was het eerste doel van statiegeld, waarbij de petitie-motie van de Plastic Soup Surfer in februari 2017 een cruciale rol heeft gespeeld.
De hoeveelheid blikjes en plastic flesjes in het zwerfafval kan nog verder worden teruggedrongen. 80% van de blikjes en flesjes die de Zwerfinator nog vindt in zijn onderzoeken kan niet worden ingeleverd omdat er geen statiegeldplicht op zit, zoals bij zuivel of sap, omdat ze plat of anderszins beschadigd zijn of omdat er geen etiket meer op zit. Deze worden niet door statiegeldjagers opgeraapt, want die zijn geen geld waard. Hier kunnen effectieve praktische maatregelen tegen worden genomen.
Het statiegeldsysteem heeft nog een ander positief effect, de inzameling en recycling van blikjes en plastic flesjes is er enorm door gestegen. De wettelijke doelstelling om 90% in te zamelen wordt echter nog steeds niet gehaald. Om dit wel te halen moet naast bovengenoemde maatregelen het statiegeld gewoon worden verhoogd. Momenteel wordt er een proef gedaan met een gokspelletje waarbij wordt verwezen naar Noorwegen. Daar had het kansspel helemaal geen groot effect op de inzameling. Het was de verhoging van het statiegeld die ervoor zorgde dat de inzameling naar boven de 90% ging.
Het huidige Nederlandse systeem heeft een heel vreemde perverse prikkel. Zolang de doelstellingen niet worden gehaald verdient Verpact hier geld aan. Al het niet geïnde statiegeld mogen ze houden. En dit is heel erg vreemd. Want het is hun geld helemaal niet. Om hoeveel geld dit gaat? Volgens Verpact was er alleen al in 2024 €139 miljoen aan niet-geïnd statiegeld. Volgens de Fair Resource Foundation ging het om ongeveer €374 miljoen aan cumulatief niet-geïnd statiegeld tot april 2024. En de Consumentenbond heeft het over een half miljard euro (€506 miljoen) over de periode 2021–2024.
Het gaat dus om heel veel geld.
Geld dat is opgebracht door mensen die netjes statiegeld hebben betaald, maar het om welke reden dan ook niet hebben geïnd. Wie daarover wil filosoferen kan Locke, Rousseau, Hobbes, Rawls en Arendt uit de kast trekken. De conclusie blijft hetzelfde: dat geld is niet van Verpact, maar van de samenleving als geheel.
Als dat geld van de samenleving is, van de bevolking dus, dan moet dat geld ook ten goede komen aan de samenleving. Niet aan het bedrijfsleven. Daarom moet er wat veranderen aan dit systeem. De oplossing is volgens de Zwerfinator heel simpel: laat de overheid of een onafhankelijke partij de pot met niet geïnd statiegeld beheren. Zolang Verpact de inzameldoelstellingen niet haalt wordt al het niet geïnde statiegeld verdeeld over gemeenten, gebiedsbeheerders en organisaties die zich actief inzetten tegen zwerfafval en plastic vervuiling. Pas als de doelstellingen wel worden gehaald, dan vloeit het niet geïnde statiegeld gewoon terug naar Verpact.
Op die manier wordt het voor Verpact eindelijk interessant om de echte probleempunten aan te pakken. Ze verdienen er dan niet aan als ze alleen maar wat meestribbelen en halfzachte niet-werkende maatregelen nemen. Als statiegeld één ding bewijst is dat geld het enige middel is dat gedrag echt stuurt. Laten we die kracht ook gebruiken om het systeem te vervolmaken.
Zo gaan we van een systeem waarin de grootvervuiler verdient naar een systeem waarin de kleine vervuiler betaalt.
En zijn we een stapje verder op weg naar een schonere, duurzamere en eerlijkere wereld.
PS: Wilt u de Zwerfinator financieel steunen? Dat kan via een donatie aan de Zwerfinator Foundation (ANBI) via deze link.
Ja helemaal waar. Het statiegeld is nooit door Verpaqt betaald dus hebben zij er slechts recht op in verhouding tot hun investeringen in de infrastructuur.